Como narices ler un haiku?

Ás veces coido que a poesía é como a cervexa, o principio hai que afacerse ao seu sabor amargo, é unha cuestión de aprender a paladear. Canto máis sabemos máis nos gusta aínda que nalgunhas ocasións pode resultar intragable.

O tipo de poema ao que os xaponeses chaman haiku é algo delicado. Sobran lugares en internet que animan a escribir estes pequenos poemas tan auténticos, coma se fosen breves fotografías da nosa contorna. A min gústame lelos, porén non é doado, en moitas ocasións confúndese con un tipo de estrofa, ou con un misticismo esaxerado.

O haiku, máis que ningunha outra expresión poética, necesita un especial adestramento das papilas lectoras e demais órganos sensoriais. Pero como pasa coa cervexa non é para todo o mundo. Se nunca te paraches a escoitar o son da chuvia ou o do mar irado, se nunca te fixaches como tremeluce o po en suspensión cando entra a luz pola fiestra, ou se non xogaches a perseguir, coa mirada, pingas de auga que escorregan no cristal da ducha, quizais o haiku non é para ti. Non pasa nada, non é para tanto. O haiku é ante todo un exercicio de sensorialidade. Se che interesa ven comigo.

Será fácil, comezaremos construíndo unha escaleira:

Simplemente le, fai que xermine de forma natural o suceso de que trata. Tenta lembralo coma se che estivesen falando de algo que viviches noutro tempo. Deixa de lembrar e vive, vive ese momento coma se o tiveses diante.

Vale, quizais non é tan fácil. É coma se vos fixese pegar un salto ao terceiro andar. Mellor imos os poucos subindo a escaleira. Leremos algúns poemas polo camiño, todos eles foron escritos en español por autores de distintas nacionalidades, sempre respectando a tradición xaponesa.

Primeiro chanzo:

Empecemos por contextualizar. Podedes pensar no haiku como algo que tenta evocar recordos. Se o poeta é xenial será capaz de facernos lembrar incluso cousas que nin sequera vivimos. De aí a importancia do contexto. O cheiro, o sabor, o son concreto do mar arrastrando os cantos rodados, a temperatura, a humidade. Era inverno? A cor da luz, a tonalidade do monte ou dos campos. Necesitamos saber como era o mundo nese momento, bástannos os elementos esenciais; buscaremos aquilo que permita configurar un instante no seu xusto aquí e agora. Por iso é importante a palabra estacional ou kigo, non é un capricho dos xaponeses.

As convencións introducen artificiosidade no poema, a floración da amendoeira ou a emigración das garzas non suceden na mesma época do ano en todo o mundo, o cambio climático afectou ás estacións, a terra non é Xapón e agora é moi grande. Pero nós só necesitamos saber como é o mundo cando a amendoeira florece ou cando a garza emigra.

Pasa septiembre. 
El viejo duraznero 
no ha florecido.

Juan Carlos Durilen

En Galiza ao duraznero chamámoslle pesegueiro e florece entre os meses de febreiro a marzo. En Latinoamérica ao pesegueiro chámaselle duraznero e florece entre os meses de agosto a setembro. As palabras son relativas, os meses de floración son relativos, pero hai elementos deste poema que transcenden ao léxico ou á época do ano; que teñen unha natureza universal e absoluta. Convídovos a atopalos.

En ocasións non é importante a estación para entender o contexto, a estes haikus chamámolos mu-kigo. Un pode entender a axitación, o ruído, o movemento que ten este poema, sen necesidade de coñecer a temperatura ou a cor da época do ano:

juego de niños: 
un perro se une, 
aunque no entiende nada

Frutos Soriano

Pero o contexto non é só unha cuestión da estación do ano, trátase de poñerse en situación, de estar aí. As veces a impresión é tan nosa e é tan fácil situarnos no momento que case sorrimos:

al calzarme el zueco 
¡qué fría la lluvia de anoche!

Mercedes Pérez (Kotori)

Segundo chanzo:

A estrutura é importante. O haiku ten que sentirse antes de pensarse, por iso é breve. Debe entrar pola vista como un paquete de estímulos que nos golpea. Normalmente plásmase nunha soa estrofa de 5/7/5 sílabas (ou moras). O verso central adoita conter o corazón do poema, é dicir, o motivo ou a causa do asombro. É habitual atoparnos unha pausa (kire) que corta o poema en dous e que nos deixa respirar antes de lanzarnos a imaxe que asombrou ao haijin. A primeira parte do poema sitúanos, dános pistas sobre o contexto, a outra parte preséntanos o suceso tal cal foi. Pero a madurez consiste en incumprir as normas que poden incumprirse. En ocasións o poeta non se axusta aos canons tradicionais e iso é bo porque permítenos medrar, ir máis alá das formas; sentir que, de fondo, nos chega ese aroma a haiku tan característico:

La escoliosis del enterrador 
Tibia humedad de otoño.

María Victoria Porras (Mavi)

O importante non é a métrica senón o sabor a haiku, o haimi. O misterio de atopar algo encerrado baixo os versos.

desciende por el tronco... 
en la grieta se pierde 
otra gota de lluvia

Mirta Gili

Terceiro chanzo:

A tensión dinámica. Imaxinade que estades nunha habitación ás escuras. Acéndese a luz por un instante, vedes o itinerario dunha pelota que se interrompe pronto, volta á escuridade. Sabedes onde foi? Considerade que todo haiku contén unha parte de mundo que quere saír. É como un momento comprimido. O mundo empuxa para seguir activo na nosa mente, os versos énchense de tensións. De onde vén? A onde vai ese instante?

En la orilla opuesta: 
dos desconocidos 
bajo un paraguas.

Konstantin Dimitrov

Vedes transcorrer o ciclo da auga? A chuvia, o río, o mar, as nubes. Todo o que tivo que pasar para que dous descoñecidos se atopen fronte a fronte en beiras opostas, ou para que dous descoñecidos se gorezan baixo o mesmo paraugas. Todo o que tivo que pasar e todo o que seguirá pasando despois.

Cuarto chanzo:

Pero hai máis forzas internas que poden axudar a navegar na arte do haiku. Por moi breve que sexa o poema podemos atopalo cheo de tensións, debemos aprender a sentilas. Relacións de contraste ou comparación aparecen con frecuencia. A luz tráenos directamente a escuridade:

A la luz de un relámpago: 
El plumaje de un pájaro 
mojado de lluvia

Isabel Pose

Oístes o trebón?

Noutras ocasións a relación principal é a de comparación. O haijin é capaz de crear lazos entre os elementos do poema, coma se fose un baile. Aquí, a negrura do corvo e da súa propia sombra axítanse, o vento, o rumor das ás ao despegar do chan:

Alzan el vuelo; 
negras como los cuervos 
sus propias sombras

JR. Vicent (Barlo)

Escoitade, se acaso, o murmurio do poema, alá onde o texto cala, precisamente aí, sucede o son.

Incluso algo que falta ou algo que non ocorre poden xerar tensión no poema. A ausencia lévanos cara á presenza provocando inquietude. Xa vimos un vello pesegueiro que non florece; quizais pode incomodar a presenza dun corpo en silencio, ou unha flor que non se abre, son haikus do que non sucede:

El árbol sin hojas… 
lleno de pájaros 
que no cantan

Alfredo Benjamín Ramírez Sancho (Alberasan)

Último chanzo:

A sinxeleza. Cando o haiku non ten tensión ningunha, cando nos deixa quietos sen levarnos a ningunha parte; cando o momento é tan sinxelo, tan pequeno e tan universal; cando quedamos mirando, atentos, sen respirar, inmóbiles:

el gorrión 
sube los escalones 
de uno en uno

Frutos Soriano

Pode suceder en calquera parte, en calquera momento e, sen embargo. Cantas cousas teñen que pasar no mundo para permitir que iso sexa así? Hai unha especie de sinxeleza hipnótica nesta imaxe entrañable.

Non fan falta 17 sílabas para escribir este haiku, non fai falta palabra estacional, nin contraste, nin tensión dinámica, nin comparación. E todo isto que non fai falta faise extremadamente necesario case sempre, pero non sempre. Saltámonos de golpe todos os chanzos anteriores e estamos simplemente aquí contemplando o que xa vivimos: ver saltar un pardal subindo amodo. Isto mesmo é o que estivemos facendo nós agora, ascendendo lentamente pola arte do haiku.

Destrúe a escaleira:

Lemos haiku para sentir o aware que encerrou o haijin. Este é o único obxectivo. Aware non é iluminación (satori) e ao mesmo tempo é máis que un mero asombro. É vivencia actualizada no poema de forma permanente, soño que se repite en vixilia, cos ollos abertos, como unha ensoñación que tensa a nosa pel.

Máis alá disto, o sentido de transcendencia que queiramos darlle ao mundo tal e como apareceu é cousa nosa, non corresponde ao haiku, o haiku remata coa impresión de realidade, co asombro, co aware.

Destrúe a escaleira; é hora de rompela, saltar, botar a voar como fixo o pardal; como fará o pardal, como está facendo.

Comecemos de novo:

Simplemente le, fai que xermine de forma natural o suceso. Tenta lembralo coma se che estivesen falando de algo que xa viviches. Deixa de lembrar e vive ese momento, obsérvao coma se o tiveses diante.

Wittgenstein, de quen tamén tomei prestada a metáfora da escaleira, dixo algo que me gustaría lembrar agora:

Do que non se pode falar, é mellor calar¹¹.

1. Gotas de Luna de Juan Carlos Durilen ↩︎
2. https://destellosdehaijin.blogspot.com/2013/10/frutos-soriano.html ↩︎
3. https://destellosdehaijin.blogspot.com/2013/11/mercedes-perez-kotori.html ↩︎
4. https://destellosdehaijin.blogspot.com/2018/08/maria-victoria-porras-mavi.html ↩︎
5. https://destellosdehaijin.blogspot.com/2014/09/esos-haikus-que-mirta-gili.html ↩︎
6. https://elreflejodeuzume.blogspot.com/2021/10/konstantin-dimitrov-haijin-sofia.html ↩︎
7. En los bolsillos. Huesos de melocotón de Isabel Pose ↩︎
8. https://destellosdehaijin.blogspot.com/2013/01/haikus-de-jose-luis-vincent-barlo-2012.html ↩︎
9. Huéllas de Otoño de Alfredo Benjamín Ramírez Sancho (Alberasan) ↩︎
10. https://destellosdehaijin.blogspot.com/2013/10/frutos-soriano.html ↩︎
11. Tractatus logico-philosophicus de Ludwig Wittgenstein ↩︎